Kader 2.Bölüm: İndeterminizm

Deterministik bir evrende özgür iradenin olamayacağını söylemiştik. Ancak evrenin deterministik olmadığı kuantum teorisi sayesinde anlaşılmıştır.

Hatırlarsanız atomları bilardo topları gibi düşünmüştük. Lakin bu benzetme gerçeğe uzak düşer. Artık şunu biliyoruz ki madde bilardo topları gibi değil. Burada kısaca anlatması mümkün olmayan hatta tam olarak anlayanın bile olmadığı karmaşık bir şeydir. Bu karmaşık doğasının en şaşırtıcı özelliği ise “seçim olgusu”nu barındırmasıdır. Seçim olgusu ise deterministik evren anlayışının belini kıran şeyin ta kendisidir. Deterministik evrende alternatiflilik söz konusu değildir. Kuantum buna hayır!  diye karşılık verir. Gözde bir şeylerin canlanabilmesi için (halbuki bu yanlıştır ama neyse)  eksik de olsa temel prensipleri anlatan şu örneğe bakalım:

Bilardo topu somut bir şeydir. Biz somut-soyut arası bir şey hayal etmek durumundayız. Bilardo topu bilgi bulutu!  Bu bulut başka bir bulutla karşılaşmadığı sürece somut-soyut arası bir şey olarak kalır. Karşılaşma zamanında ise bu bulut kaybolur bildiğimiz tek bir bilardo topuna dönüşür. Karşılaşmadan sonra toplar çarpışıp ayrılınca tekrar buluta dönüşür. Seçim olgusu ise bulutun kaybolup tek bir topa düştüğü sırada olur. Top bulutun herhangi bir tarafında var olabilir. Yani topun oluşabileceği birçok olası durum söz konusudur. Böyle olunca da evrendeki bütün bulutların yerini bilsek de bu bulutların çarpışması sonucu yollarına nasıl devam edeceklerini bilemeyiz. Çünkü top bulutun herhangi bir yerinde yaratılabilir. Bu yüzden evren öngörülebilir değildir. Kuantum teorisi bunu gözler önüne sermiştir.

İki tür olasılık vardır. Biri bilememekten kaynaklı diğeri kendinden kaynaklı. Örneğin bir parayı havaya attığımızda yazı mı yoksa tura mı geleceği aslında önceden bellidir. Havanın Sürtünmesi, alışkanlığı, paraya uyguladığımız kuvvet vs.  bilseydik para yere düşmeden sonucu bilebilirdik. İşte buradaki olasılık habersizlik kaynaklıdır. Kuantum fiziğindeki olasılık böyle değildir. Bilememekten değil doğanın yapısından kaynaklıdır. Aradaki ayrım budur.

Determinizm başlığında anlattığımız “eğer evrendeki bütün parçacıkların, atomların yerini, hızını… bilirsek” derken hatalı bir cümle kurmuş oluyorduk. Çünkü ortada elle tutulur toplar değil bulanık, muğlak bulutlar var!

Şunu da belirtmek de fayda var. Ne kadar kuantum fiziği deterministik evren anlayışının hatalı olduğunu gözler önüne sermiş olsa da bütünüyle bu anlatıdan kopmuş değilizdir. Kuantumun öngördüğü “bulutlar” ancak atomik düzeyde söz konusudur. Mikro düzeydeki bu pürüzlülük makrodan bakınca çoğu zaman fark edilemez haldedir. Bundandır ki evren %100 tahmin edilebilir olmasa da büyük ölçüde tahmin edilebilirdir. Mesela binalar inşaa eder, uçaklar uçururuz bunların hepsi deterministik olan newton  ve maxwell denklemleriyle başarılır.

Kuantumun makroda etkileri: Bilişim teknolojilerinin can evinde kuantum teorisi yatar. Cebinizdeki telofon teorinin eseridir. Zaten bu zaviyeden pratikteki başarısı kendi gücünü kanıtlamıştır. En önemli makro etkisi (aslında gördüğümüz evren bütünüyle bununla ilgilidir) beynimizin özgür iradeye yer bırakmayan deterministik yapısında açtığı boşluktur. Normalde beynimizdeki atomlar bilardo topları gibi olsa idi kaçanılmaz olarak deterministik ve deterministik olması nedeniyle “robot” yani “özgür iradesiz” olacaktık. Beyin çok büyük oranda deterministik olsa da (kaotiklik başka bir konudur) kuantum fiziği küçük bir parça deterministiklikten çıkmayı başarmış özgür iradeye yer açmıştır.

(not: özgür iradeyi kuantum t. üzerine temellendiriyormuşum gibi gözükse de anlatım akışı sağlamak için böyle bir yol tercih ettim. ileride bundan bahsedeceğim)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s